طرح رایگان شدن مترو و اتوبوس تهران که در روزهای جنگ اجرا شد، حالا به یکی از جنجالی ترین تصمیم های مدیریت شهری تبدیل شده است.
طرح رایگان شدن حمل و نقل عمومی در تهران که در ایام جنگ بصورت موقت اجرا شد، حالا به یکی از بحث برانگیزترین موضوعات مدیریت شهری تبدیل گشته است؛ طرحی که موافقان آنرا اقدامی برای کاهش ترافیک، آلودگی هوا و فشار اقتصادی بر شهروندان می دانند و مخالفانش درباره ی تبعات مالی، کاهش درآمد پایدار مترو و اتوبوسرانی و نبود پشتوانه کارشناسی کافی اخطار می دهند.
در حالی که قسمتی از اعضای شورای شهر تهران خواهان ادامه اجرای این سیاست هستند، برخی دیگر باور دارند رایگان سازی گسترده حمل و نقل عمومی بدون بررسی دقیق می تواند در آینده هزینه های سنگینی برای شهر ایجاد نماید.
ناصر امانی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران، ضمن اشاره به بررسی طرح رایگان شدن حمل و نقل عمومی در شورا اظهار داشت که این طرح توسط طراحان آن در جریان بررسی پس گرفته شد، اما مخالفتی با اصل مبحث مطرح نشده است. بگفته او، یک فوریت این طرح در جلسات گذشته به تصویب رسیده بود و پس از بررسی در کمیسیون های حمل و نقل و برنامه و بودجه، وارد دستور کار شورا شد؛ اما در زمان بررسی جزئیات، برخی بندهای آن نتوانست اکثریت آرای اعضا را کسب کند و در نهایت طراحان تصمیم گرفتند طرح را پس بگیرند.
امانی با طرح چند پرسش درباره ی لزوم عرضه این طرح عنوان کرد: اگر حالا حمل و نقل عمومی رایگان است و شهردار تهران هم اجرای آن را تمدید کرده، مشخص نیست فلسفه عرضه طرح جدید چیست. او همچنین تصریح کرد باید مشخص شود شهردار تهران از نظر قانونی اختیار تمدید چنین طرحی را داشته یا خیر.
در مقابل، برخی اعضاء شورای شهر تهران از ادامه رایگان شدن حمل و نقل عمومی دفاع می کنند و احمد صادقی، رییس کمیته شفافیت و شهر هوشمند شورای شهر تهران، اعتقاد دارد درآمد حاصل از فروش بلیت مترو سهم خیلی کوچکی از هزینه های حقیقی این سیستم دارد.
وی اعلام نموده است که مبلغ پرداختی شهروندان برای بلیت مترو تنها حدود ۶ تا ۷ درصد هزینه حقیقی خدمات را پوشش می دهد و شهرداری همچنان بخش اصلی هزینه ها را پرداخت می کند. بگفته صادقی، درآمد سالانه بلیت فروشی مترو حدود دو همت است که در مقایسه با هزینه های نگهداری، توسعه خطوط و خرید تجهیزات، رقم تعیین کننده ای محسوب نمی شود.
وی اعتقاد دارد رایگان شدن حمل و نقل عمومی می تواند شهروندان بیشتری را به استفاده از مترو و اتوبوس ترغیب کند و بنابراین کاهش استفاده از خودرو شخصی، کاهش ترافیک و بهبود کیفیت هوا را به همراه داشته باشد.
نگرانی درباره ی کاهش درآمد مترو و اتوبوسرانی
مخالفان طرح اما باور دارند حتی درآمدهای محدود بلیت هم برای حفظ پایداری مالی شرکت های حمل و نقل عمومی اهمیت دارد.
ناصر امانی ضمن اشاره به شرایط مالی مترو و اتوبوسرانی تهران اظهار داشت: این دو مجموعه حالا با کمبود منابع مواجهند و حذف گسترده درآمدهای بلیت می تواند سبب کاهش توان تعمیر و نگهداری، فرسودگی بیشتر ناوگان و افت کیفیت خدمات شود.
وی تاکید کرد: رایگان کردن حمل و نقل عمومی تصمیمی بزرگ و راهبردی است که نیاز به بررسی علمی و پژوهشی دارد و نباید بدون ارزیابی آثار طولانی مدت آن اجرا شود.
ایرادهای کارشناسی؛ از عدالت اجتماعی تا بار مالی
امانی همینطور به ایرادهای عنوان شده از طرف مرکز پژوهش های شورای اسلامی شهر تهران اشاره نمود و گفت یکی از مهم ترین نگرانی ها، خروج طرح از مسیر حمایت اجتماعی هدفمند و تبدیل شدن آن به اعطای امتیاز عمومی گسترده است.
به گفته او، در این طرح معلوم نیست معیار برخورداری شهروندان از تخفیف یا رایگان شدن چیست و ممکنست افرادی بدون نیاز حقیقی از این مزایا استفاده کنند؛ در حالیکه عدالت اجتماعی ایجاب می کند حمایت ها برمبنای نیاز و شرایط اقتصادی افراد هدف گذاری شود.
نبود برآورد دقیق مالی قبل از تصویب، ایجاد تعهد برای دولت، نبود زیرساخت های داده محور برای شناسایی مشمولان و احتمال کاهش منابع پایدار حمل و نقل عمومی از دیگر ایرادهایی بود که به این طرح وارد شده است.
دفاع از رایگان سازی با نگاه زیست محیطی
در سوی دیگر، مهدی پیرهادی، رییس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران، اجرای این طرح را دارای آثار مثبت برای شهر دانسته و گفته است که بیشتر از ۸۵ درصد هزینه مترو و بیشتر از ۹۰ درصد هزینه اتوبوس حالا توسط مدیریت شهری یارانه داده می شود. وی اعتقاد دارد اگر رایگان شدن حمل و نقل عمومی سبب افزایش استفاده مردم از ناوگان عمومی شود، می تواند به کاهش آلودگی هوا، کاهش مصرف سوخت، افزایش ایمنی سفرها و کاهش زمان رفت وآمد کمک کند. پیرهادی همچنین تأکید کرده است که این مورد باید با نگاه کارشناسی و به دور از اختلافات مدیریتی بررسی شود و نباید فرصت بهبود خدمات شهری از بین برود.
تصمیم نهایی؛ ادامه یک مناقشه شهری
با وجود اجرای موفقیت آمیز موقت رایگان شدن مترو و اتوبوس در وضعیت بحرانی، آینده این طرح همچنان معلوم نیست. موافقان بر منافع اجتماعی و محیط زیست آن تاکید دارند و مخالفان درباره ی منابع مالی و پایداری خدمات اخطار می دهند.
حالا تصمیم گیری درباره ی رایگان شدن دائمی حمل و نقل عمومی تهران به آزمونی مهم برای مدیریت شهری تبدیل گشته است؛ تصمیمی که باید میان دفاع از شهروندان و حفظ توان مالی شبکه حمل و نقل عمومی تعادل برقرار کند.